__________________________________

Friday

दर्जा (भाग १)

गेल्या आठवड्यात एक बातमी वाचनात आली. बहुधा 'टाइम्स' असावा. त्यात असे लिहिले होते की '95% of the computer engineers produced by India's mediocre engineering colleges are not fit for software development'

कदाचित तुम्हीसुद्धा वाचली असेल. 

...वाईट वाटलं. 

कोणत्यातरी एका नामांकित सॉफ्टवेअर कंपनीने काढलेला हा निष्कर्ष आहे. त्यांनी यासाठी एक विशिष्ट चाचणी/परीक्षा तयार केली होती व जवळजवळ ४००० सॉफ्टवेअर प्रोफेशनल्सना त्या परीक्षेला बसवले आणि त्याचे जे काही 'निकाल' आले  त्याचे सार म्हणजे वरील 'statement'

वाईट याचे आहेच की ९५% संगणक अभियंते हे त्यांच्या कामाला सुयोग्य नाहीत, परंतु त्याहीपेक्षा वाईट हे आहे की या बातमीत सरसकट सर्व भारतीय अभियांत्रिकी महाविद्यालयांना 'mediocre' म्हणजेच 'अतिसामान्य' असे म्हटले गेले. 

इंजिनीरिंग कॉलेजेसची जर ही दशा, तर इतर शाखांचेही असेच काहीसे असणार, असा एक विचार तत्क्षणी माझ्या मनात चमकून गेला. 

कोणे एके काळी आपला देश हा इथल्या शिक्षणव्यवस्थेसाठी जगात नाव राखून होता. ती स्थिती तर कधीच इतिहासजमा झाली. पण आता मुलामुलींना पदवीचे शिक्षणही चांगले व दर्जेदार मिळू नये हे मोठेच दुर्दैव होय. 

चांगले अभियंते जर एखाद्या देशाला पैदा करता येत नसतील तर त्या देशाचा विकास होणार कसा व करणार कोण?

यात आणखी एक महत्त्वाचा भाग असा की, आज भारताच्या अर्थव्यवस्थेमध्ये 'software development and export' चा मोठा वाट आहे. या क्षेत्रावर आपली अर्थव्यवस्था अवलंबून आहे. इथे जर काम करणारे लोक 'unfit for duty ' असतील तर ही बाब आपल्या धोरणकर्त्यांना नक्कीच चिंतनीय आहे. 

काही महिन्यांपूर्वी कामाच्या निमित्ताने मी युरोपमध्ये होतो. तिथल्या लोकांशी बोलताना एकाने असे सांगितले की त्याचे निरीक्षण असे आहे की पाकिस्तानी अभियंते हे भारतीय अभियंत्यांपेक्षा जास्त चांगले असतात. त्याहीवेळी मी असाच चमकलो होतो. मी त्याला थोडे खोलात जाऊन विचारले की का बाबा तू असं म्हणतोस, तर त्यावर त्याचे उत्तर असे होते की भारतीय इंजिनिअर्स हे त्यांच्या क्षेत्रात कच्चे व फार पुस्तकी असतात, त्यांना एखादी समस्या सांगितली तर केवळ आधी केल्याप्रमाणे ते त्याचे उत्तर सांगतील. आणि तशी समस्या त्यांनी जर आधी सोडवली नसेल तर मात्र ते सरळ 'I don't know' म्हणून मोकळे होतात. त्यांच्या उत्तरामध्ये सरधोपटपणा खूपच असतो. त्याऐवजी तीच समस्या एखादा पाकिस्तानी इंजिनीअर मात्र विविध पद्धतीने विचार करून 'creatively' सोडवतो असे त्याचे मत होते. 

असो. माझ्या या युरोपिअन मित्राचे मत म्हणजे काही ब्रह्मवाक्य नाही. मात्र लोकांचे असे मत असणे हेही काही चांगले लक्षण नाही. (विशेषतः पाकिस्तानी इंजिनीअर्स?? shattt !@#!$... )

असंच  मागे एकदा मी आमच्या एका चुलत ओळखीच्या एका मुलीशी बोलत होतो. (खुलासा - चुलत ओळख म्हणजे ओळखीच्या व्यक्तीशी ओळख असलेली अनोळखी व्यक्ती). ही मुलगी स्वतः एक सॉफ्टवेअर इंजिनीअर आहे. मी तिला विचारले की बुवा तुम्ही जे सॉफ्टवेअर तयार करता, त्याचे प्रोग्रॅम लिहायला फार वेळ लागतो का?तर ती अगदी सहजपणे ती सांगत होती, "अरे, नाही काही.. गूगल आहे ना.. आपल्याला पाहिजे तो कोड शोधायचा किंवा कुठल्यातरी फोरममध्ये विचारायचा.. इतर लोक आख्खा प्रोग्रॅम लिहून देतात जवळजवळ.. मग तो आपण कॉपी-पेस्ट करायचा. झालं ... आमच्या टीम मधले सगळे असंच करतात. "

मला त्यावेळी तिचे हे उत्तर 'smart ' वाटले होते. आता त्यातला फोलपणा लक्षात येतोय ... आमच्या लोकांना जर कॉपी-पेस्टचीच सवय लागली असेल तर मग इतरांना दोष देण्यात काही अर्थ नाही. 

वरील बातमीच्या निमित्ताने ही आठवण परत उजळली. 

हे असं  का असावं? किती कारणे असतील अशा परिस्थितीची? या सगळ्यांचे काही मूलभूत कारण असेल का? यावर काही करता येईल का? असे अनेक प्रश्न सध्या माझ्या मनात येत आहेत... 

(क्रमश:)

तो....

अखेर तो दिवस आला होता ...

गेले सहा महिने त्याला उसंत नव्हती.. तो कानात वारा भरल्यासारखा फिरत होता... त्याला कशाचेच भान नव्हते.. कुठे जातोय.. काय खातोय.. कुठे झोपतोय.. या असल्या सामान्य गोष्टींची फिकिर त्याला नव्हती.. त्याला आपले कपडे मळलेत का.. आपली तब्येत कुरकूरती आहे का... चप्पल तुटली आहे का... याच्याशी देणेघेणे नव्हते.. तो जणूकाही या सगळ्यांपासून अलिप्त होता.. कोणत्यातरी अदृश्य कवचकुंडलांनी त्याला जणू संरक्षित केले होते...

 गल्लीच्या कोपऱ्यावरच्या उनाड टोळक्यापासून ते प्रत्यक्ष दिल्लीत उंची हॉटेलमधे नावाजलेल्या उद्योजकापर्यंत आणि साध्या बचत गटाच्या ’ताईं’पासून ते हजारो लोकांच्या जणू आई असलेल्या ’माईं’पर्यंत... सर्व स्तरांतल्या लोकांना तो भेटला होता.. किती माणसे.. किती व्यक्ती.. किती तऱ्हा..

अंतिम उद्देश त्याच्यासाठी एकच होता.. पण तो साध्य करण्यासाठी प्रत्येकाशी बोलण्याची गोष्ट वेगळी होती.. प्रत्येकाचे प्रश्न वेगळे होते व त्यांचे समाधान करणारी उत्तरेही... आणि त्याच्यासाठी एक चूकही होणे अमान्य होते... त्याचे त्यालाच.. स्वतःच्या मनानेच त्याने हे ठरविले होते..

त्याच्या अंगाखांद्यावर धूळ, धूर, माती व घाम यांचा एक संमिश्र थर जमला होता.. त्याचे केस भुरकटले होते.. त्याचा श्वास सदैव फुललेला होता... 

एखादा कसलेला सैनिक जसा युद्धभूमीवर वीरश्रीने संचार करतो.. तसाच हाही..  फक्त याची युद्धभूमी निराळी होती.. डावपेच वेगळे होते... शत्रू वेगळे होते आणि सर्वत्र होते... खुद्द त्याच्या गटातही...

अंतिम उद्देश एकच होता.. सैनिकाला विजय हवा असतो.. यालाही हवा होता... 

गेले सहा महिने तो त्याच्या युद्धभूमीवर सदैव लढत होता.. नवनवीन डावपेच लढवत होता.. पायाला भिंगरी लावल्यासारखा सतत फिरत होता...थकत होता.. धडपडत होता.. परत नव्या उत्साहाने उभा राहत होता... आणखी उमेदीने आणखी जास्त लढत होता...

गेल्या आठवड्यात युद्ध जवळ जवळ संपले होते... आता विजय त्याला निश्चितपणे दिसत होता... केवळ काही दिवसांचीच बात होती..

..अखेर तो दिवस ’उद्या’वर आला होता....

खरेतर त्याला आता लढण्याची गरज नव्हती... पण आजही त्याला अजिबात वेळ नव्हता.. आता तो विजय साजरा करण्याच्या तयारीला लागला होता.. सतत कोणाला सूचना.. कोणाला विनंती.. कुणाचा फोन..असे चालले होते... त्याच्या आजूबाजूला माणसांचा नुसता फुफाटा झाला होता...

... असा हा दिवसही संपला.. आता उरले फक्त काही तास...

खूप दिवसांनी तो आज जरा शांत झोपला.. पण झोप कुठली येतीय?... मनात उत्साह इतका की त्याला धड झोपही येईना.. रात्रभर त्याने नुसती कूस बदलून वेळ काढला... आणि सकाळी उठल्यावर पुन्हा एकदा दंगा सुरू झाला..

अखेरीस तो दिवस उजाडला होता ...घटिका गेल्या.. आता काही पळे उरली..

.. सकाळपासून त्याचा फोन खणखणत होता... अनेक लोक सतत त्याच्याशी संपर्क ठेवून होते.. त्याच्या भागातून, आजूबाजूच्या क्षेत्रातून... राज्यातून.. देशभरातून कोणाची परिस्थिती काय आहे.. हे समजत होते..

... त्याला हवा असलेला विजय दिसू लागला होता.. उत्साह वाढत होता.. आनंद ओसंडू लागला होता..

शेवटी दुपारनंतर त्याला त्याचा विजय झाल्याचे अधिकृतपणे समजले... कधी नव्हे तो त्याला त्याच्या ’अण्णां’चा फोन आला...

"..भैयाजी, मोजणी झाली... ६८००० च्या लीडनं आपण जिंकलो... तुम्ही लय कष्ट घेतले... त्याचं फळ आहे हे.. हा माझा नाही.. तुमचा... तुमच्यासारख्या कार्यकर्त्यांचा विजय आहे.. सगळीकडे जवळपास अशीच परिस्थिती आहे.. यंदा आपलेच सरकार येणार........"

हे ऐकून त्याच्या मनात जो काही आनंद उसळला..ते त्याचे त्यालाच ठाउक.. त्याने फोन बंद केला.. खिशात ठेवला.. आणि शेजारी असलेल्या पुडक्यातून मूठभर गुलाल घेऊन आकाशात उधळला...
"ये...हे................"

...आणि तो समोर नाचणाऱ्या त्याच्यासारख्याच अनेक सैनिकांच्यात मिसळून दिसेनासा झाला....

कारण, तोही एक त्यांच्यासारखाच सामान्य कार्यकर्ता होता...